รู้คุณภาพปุ๋ยอินทรีย์จากกายภาพ

โดย ดร.สมบัติ สุขมะณี@STFเรารู้ใจพืช

ปุ๋ยอินทรีย์ทำมาจากซากพืชซากสัตว์ หรือวัสดุที่เป็นอินทรีย์วัตถุ ปุ๋ยอินทรีย์ทำให้ดินดีซึ่งจะทำให้พืชเจริญเติบโตได้ดี เพราะปุ๋ยอินทรีย์มีหน้าที่หลัก 3 อย่างต่อดินและพืชคือ ช่วยปรับกายภาพและโครงสร้างดินให้ร่วนซุย เป็นแร่ธาตุอาหารพืชหลากชนิด และเป็นอาหารจุลินทรีย์เพื่อสร้างกิจกรรมชีวภาพในดิน และการจะทำให้ปุ๋ยอินทรีย์ทำหน้าที่ทั้ง3อย่างสมบูรณ์ได้ต้องมาจากความหลากหลายของวัตถุดิบที่เอามาทำปุ๋ย ถ้าเป็นวัตถุดิบเชิงเดี่ยวก็มีหน้าที่ได้จำกัด แร่ธาตุก็จะไม่ครบถ้วน หรือขาดคุณสมบัติด้านชีวภาพไป นี่คือเคล็ดลับที่ปุ๋ยอินทรีย์ต้องใช้วัตถุดิบหลายชนิดซึ่งมักมีธรรมชาติความแตกต่างกันทั้งกายภาพ ขนาดอนุภาค ชนิดแร่ธาตุ และชนิดสารสำคัญอื่นๆ เปรียบเสมือนการทำอาหารที่รสชาติอร่อยและมีคุณประโยชน์มักใช้วัตถุดิบหลายอย่างมาผสมกัน

ความหลากหลายและแตกต่างของวัตถุดิบจึงทำให้กายภาพเนื้อปุ๋ยไม่สม่ำเสมอ ปั้นเป็นเม็ดไดัไม่สวยงาม สีสรรไม่สม่ำเสมอ เกาะตัวกันยาก เม็ดจะไม่แข็ง เพราะทำให้แห้งได้ยาก เนื่องจากอินทรีย์วัตถุมีความสามารถอุ้มน้ำได้ดี และการมีอนุภาคและเส้นใยอินทรีย์ที่มีขนาดไม่สม่ำเสมอก็ถือเป็นเรื่องดีต่อโครงสร้างดิน ทำให้ดินร่วนซุย ไม่แน่นทึบ ระบายน้ำและอากาศได้ดี ฉะนั้นปุ๋ยอินทรีย์ทึ่ดีถึงจะเป็นเม็ดได้ก็จะไม่แข็งมาก ไม่สวยนัก และต้นทุนปั้นเม็ดสูง จึงมีความพยายามที่จะส่งเสริมให้เกษตรกรหันมาใช้ปุ๋ยอินทรีย์ชนิดผงกันมากขึ้น
แต่เกษตรกรส่วนมากก็ยังนิยมใช้ปุ๋ยอินทรีย์ชนิดเม็ดมากกว่าชนิดผง อาจเพราะติดมาจากการใช้ปุ๋ยเคมี แถมพลอยหลงติดในกายภาพของเม็ดปุ๋ยว่าสวยงาม เม็ดกลม แข็งและสีสรรสม่ำเสมอ ซึ่งขัดกับคุณลักษณะของปุ๋ยอินทรีย์ทั่วไป จึงพาลไปกดดันให้ผู้ผลิตต้องทำตามความพอใจของคนซื้อและคนใส่ปุ๋ย มากกว่าจะมองจากคุณค่าของปุ๋ยต่อดินและพืช จึงพัฒนาแบบผิดวิธีด้วยการเติมดินจับเม็ดเพิ่มเข้าไป แทนที่จะค่อยๆสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องให้เกษตรกร

เราอาจคาดคะเนได้ว่า ปุ๋ยอินทรีย์ที่เม็ดแข็ง ผิวเม็ดเรียบ สีสม่ำเสมอ จะใช้วัตถุดิบอินทรีย์ชนิดเดียวหรือน้อยชนิดมาทำ วัตถุดิบมีอนุภาคขนาดเล็กที่เป็นผง การเกาะเม็ดได้แข็งและมีน้ำหนักมาก แปลว่าอาจใช้ดินหรือวัสดุปูนเป็นส่วนผสมมาก และทำให้คุณสมบัติการพัฒนาโครงสร้างดินของปุ๋ลดลง การมีส่วนผสมที่เนื้อละเอียดมากจะทำให้ช่องว่างในดินลดลง ดินจะแน่นขึ้น ซึ่งไม่ใช่วัตถุประสงค์ของการใช้ปุ๋ยอินทรีย์
ฉะนั้นการเลือกปุ๋ยอินทรีย์จึงไม่ควรใช้เกณฑ์ที่ความสวยงามของเม็ดปุ๋ยเป็นหลัก ควรเข้าใจในวัตถุประสงค์ที่แท้จริงของการใช้ และเลือกซื้อหามาใช้อย่างเหมาะสมกับคุณภาพและราคา แต่ที่สำคัญควรใช้ปุ๋ยอินทรีย์อย่างสม่ำเสมออย่างน้อยปีละครั้งเพื่อเพิ่มความอุดมสมบูรณ์ให้ดินครับ